Miesiąc z kinem dobiegł końca! Za nami obchody 130 rocznicy pierwszych projekcji kinematograficznych w Legnicy. Jubileusz stał się okazją do przypomnienia bogatej historii lokalnych kin, odkrywania filmowych tradycji miasta i wspólnego spotkania z historią X muzy. Pierwsze „żywe fotografie” wyświetlano w niemieckim Liegnitz już w listopadzie 1896 r.

W programie jubileuszu znalazło się wiele wydarzeń łączących historię, naukę, edukację i film. Jednym z najważniejszych była konferencja naukowa „Światła, cienie, historia – 130 lat kina w Legnicy”, która odbyła się 23 października 2026 r. w Klubokawiarni Modjeska.
Spotkanie podzielono na dwa panele. Pierwszy z nich poprowadził Kacper Rosner-Leszczyński. W jego ramach wystąpili:
        ◦ prof. dr hab. Tomasz Kłys z Uniwersytetu Łódzkiego z referatem „Kino weimarskie: poszerzanie kanonu”;
        ◦ dr Robert Urbański z Teatru im. Heleny Modrzejewskiej w Legnicy, który przedstawił temat „Gwiazdy kina niemego na scenie w Liegnitz”;
        ◦ dr hab. Andrzej Dębski z Uniwersytetu Wrocławskiego i Centrum im. Willy’ego Brandta z referatem „Kina podczas wojny: Trzecia Rzesza – Dolny Śląsk – Generalne Gubernatorstwo”.
Drugi panel moderował dr Robert Urbański. W tej części konferencji wysłuchaliśmy wystąpień:
        ◦ Lecha Molińskiego z Wrocławskiej Fundacji Filmowej – „Małe kina – kilka różnych przykładów. O «Astrze» z Obornik Śląskich, «Kujawach» z Raciborowic i «Wawelu» z Lubania”;
        ◦ Kacpra Rosnera-Leszczyńskiego z Uniwersytetu Wrocławskiego – „Film, projekcja i kino w służbie oświaty sanitarnej PRL. Rekonesans badawczy na przykładzie gruźlicy”;
        ◦ dr. Marka Żaka z Muzeum Miedzi w Legnicy – „Od «Orła Rzeszy» do «Hamleta» – historia budynku przy ul. Nowy Świat 19 w Legnicy”.
Konferencja stała się okazją do spojrzenia na dzieje kina z różnych perspektyw – od historii niemieckiej kinematografii i przedwojennego życia filmowego Legnicy, przez losy małych kin Dolnego Śląska, aż po wykorzystanie filmu w edukacji i propagandzie.
Kino nieme z muzyką na żywo
Ważnym elementem obchodów były pokazy klasyki kina niemego. Cykl zainaugurowała projekcja filmu „Portier z hotelu Atlantic” w Klubokawiarni Modjeska. Obraz wyreżyserowany przez Friedricha Wilhelma Murnaua w 1924 r., z Emilem Janningsem w roli głównej, należy do najważniejszych osiągnięć niemieckiego ekspresjonizmu filmowego. Jannings, który wcielił się w postać starszego portiera luksusowego hotelu, był później laureatem pierwszego Oscara dla najlepszego aktora pierwszoplanowego.
Film opowiada o człowieku, dla którego służbowa degradacja oznacza utratę nie tylko prestiżowej posady, ale również godności i poczucia własnej wartości. Dzieło wyróżnia się nowatorskim wykorzystaniem ruchów kamery, sugestywną grą aktorską i niemal całkowitym brakiem napisów dialogowych. Historia opowiadana jest przede wszystkim za pomocą obrazu, gestów i emocji bohatera.
Kolejne projekcje odbyły się w Kinie Piast. Seansom towarzyszyła muzyka na żywo w wykonaniu legnickiego pianisty Damiana Zybera, przybliżająca widzom atmosferę dawnych pokazów filmowych. Przed projekcjami odbywały się również prelekcje poświęcone historii kina i prezentowanym dziełom. Wygłosili je dr Marek Żak, historyk z Muzeum Miedzi w Legnicy, oraz dr Robert Urbański, kierownik literacki Teatru im. Heleny Modrzejewskiej w Legnicy.
W programie znalazły się dwa pionierskie dzieła światowej kinematografii: „Gabinet doktora Caligari” Roberta Wiene oraz „Golem” Paula Wegenera i Carla Boesego.
Pierwszy z filmów, zrealizowany w 1920 r. „Gabinet doktora Caligari”, uznawany jest za jedno z najważniejszych dzieł niemieckiego ekspresjonizmu filmowego. Opowiada historię tajemniczego hipnotyzera i jego lunatycznego pomocnika Cesarego. Niepokojący klimat filmu budują niezwykła scenografia, zdeformowane perspektywy oraz kontrasty światła i cienia. Obraz do dziś pozostaje jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów eksperymentów artystycznych w początkach kina.
Równie niezwykły jest „Golem” (1920), inspirowany żydowską legendą o glinianej istocie powołanej do życia przez rabina. Film zachwyca monumentalną scenografią, mroczną atmosferą i baśniowym charakterem. Jednocześnie podejmuje uniwersalny temat ludzkiej ambicji oraz nieprzewidywalnych konsekwencji stworzenia istoty, nad którą człowiek ostatecznie traci kontrolę.
Oba filmy mają także szczególny, lokalny kontekst historyczny – przed laty były wyświetlane w niemieckim Liegnitz. Ich ponowna prezentacja w Legnicy stała się więc nie tylko okazją do spotkania z klasyką światowego kina, ale również symbolicznym nawiązaniem do filmowych tradycji miasta i jego przedwojennej historii.
Z myślą o młodszych odbiorcach te same filmy zaprezentowano również uczniom legnickich szkół. Specjalne seanse edukacyjne odbyły się 27 i 28 października, dając młodzieży możliwość poznania początków kinematografii i zobaczenia na dużym ekranie dzieł, które przed ponad stu laty kształtowały język filmu.
Zaprezentowane Legniczanom filmów zostały wypożyczone ze zbiorów Friedrich-Wilhelm-Murnau-Stiftung (Fundacja im. Friedricha Wilhelma Murnaua), prestiżowej niemieckiej instytucji filmowej z siedzibą w Wiesbaden. Założona w 1966 r. fundacja zajmuje się ochroną, cyfryzacją, restaurowaniem oraz rozpowszechnianiem niemieckiego dziedzictwa narodowego w dziedzinie kinematografii. Jej patronem jest wybitny reżyser ery kina niemego, Friedrich Wilhelm Murnau (twórca m.in. filmu Nosferatu).

Śladami dawnych legnickich kin
W ramach jubileuszowych obchodów, 3 października, odbył się również spacer historyczny pod hasłem „Zanim nastał czas multipleksu i popcornu. Śladami legnickich kin”. Uczestników oprowadzali Marek Żak i Robert Urbański, przybliżając miejsca związane z dawnymi salami projekcyjnymi i opowiadając o filmowym życiu miasta. Spacer pozwolił spojrzeć na Legnicę przez pryzmat jej kinowej przeszłości – zarówno przedwojennego Liegnitz, jak i powojennej Legnicy.
Jubileuszowe wydarzenia przypomniały, że kino to znacznie więcej niż rozrywka. To ważna część historii, kultury i społecznego życia miasta, świadectwo przemian obyczajowych, technologicznych i artystycznych. Przez 130 lat zmieniały się sale projekcyjne, technologia i sposób oglądania filmów, ale niezmiennie pozostawała potrzeba wspólnego przeżywania filmowych historii.

Historia legnickich kin wciąż czeka na odkrycie!
Choć jubileuszowy miesiąc dobiegł końca, do filmowej historii Legnicy nadal można powracać. Na legnickim Rynku, obok Śledziówek, wciąż dostępna jest wystawa „Miasto przed srebrnym ekranem. Historia legnickich kin”. Z kolei osoby odwiedzające Muzeum Miedzi mogą pobrać ulotki poświęcone dziejom lokalnych kin i samodzielnie odkrywać kolejne karty tej historii.

Planowane jest również wydanie publikacji pokonferencyjnej, która pozwoli utrwalić i udostępnić szerszemu gronu odbiorców treść wystąpień oraz ustalenia badawcze zaprezentowane podczas październikowej konferencji. Oba te projekty przygotował M. Żak przy współpracy z R. Urbańskim.
Dziękujemy wszystkim prelegentom, artystom, uczestnikom i miłośnikom kina, którzy wspólnie z nami świętowali 130 lat kinematografii w Legnicy! Dzięki Państwa zaangażowaniu jubileusz stał się nie tylko przypomnieniem przeszłości, ale także okazją do rozmowy o znaczeniu kina dla współczesnego miasta.

Pomysłodawcami projektu byli dr Marek Żak, historyk z Muzeum Miedzi, oraz dr Robert Urbański, kierownik literacki Teatru im. Heleny Modrzejewskiej. 
Organizatorami obchodów byli: Muzeum Miedzi w Legnicy, Teatr im. Heleny Modrzejewskiej w Legnicy oraz Miasto Legnica.

Obchody 130 rocznicy pierwszych projekcji kinematograficznych w Legnicy