Dział Historii Górnictwa i Hutnictwa Miedzi
kierownik — dr Marek Żak

Dział Historii Górnictwa i Hutnictwa Miedzi gromadzi przedmioty oraz dokumentację związaną z wydobyciem i przetwórstwem miedzi w ciągu wieków, ze szczególnym uwzględnieniem Zagłębia Miedziowego. Ponadto w kręgu jego zainteresowań znajdują się obiekty geologiczne, głównie minerały miedzi.

Zainteresowanie legnickich muzealników szeroko pojętą problematyką złóż, dziejów wydobycia i przetwórstwa miedzi sięga początków istnienia legnickiej instytucji. Rodzący się wówczas w regionie przemysł górniczo-hutniczy miedzi był doskonałym argumentem, aby z tej tematyki uczynić główny profil muzeum, do czego dosyć szybko zaczęto konsekwentnie dążyć. Pierwszą wystawą zorganizowaną przez ówczesne Muzeum Regionalne w Legnicy, była ekspozycja o charakterze technicznym pt. „Miedź w Polsce” (1962 r.). Już wtedy Tadeusz Gumiński, w jednym ze sprawozdań pisał, że w trakcie przygotowań do niej (...) zgromadzono dostateczną ilość eksponatów, aby uruchomić dział miedzi reprezentujący: dzieje górnictwa i hutnictwa, technologię nowoczesną tych przemysłów oraz problematykę budowy zagłębia legnicko-głogowskiego i geologię. 
    Początkowo oprócz miedzi wykazywano również zainteresowanie tematyką węgla brunatnego, co zostało uwzględnione w przyjętym w 1965 r. statucie muzeum, który stanowił, że w kręgu zainteresowań kolekcjonerskich instytucji znajdowały się m.in.: materiały z zakresu geologii miedzi i węgla brunatnego, ich wydobycia i przeróbki, modele maszyn i urządzeń. Zadaniem tym miał się zająć Dział Techniczny, który miał się koncentrować na materiałach z zakresu geologii miedzi i metali towarzyszących, węgla brunatnego historii górnictwa i hutnictwa miedzi w Polsce, a także przedmioty związane z nowoczesną technologią przeróbki miedzi i węgla brunatnego, narzędzia pracy, modele maszyn i urządzeń, wyroby artystyczne i użytkowe z miedzi z różnych terenów i epok, ze szczególnym uwzględnieniem Dolnego Śląska i okolic Legnicy. Organizację „Działu Miedzi” powierzono Krystynie Kiełpikowskiej-Turkiewicz. Wśród głównych zainteresowań wymieniano: a) geologia, b) górnictwo historyczne i nowoczesne, c) hutnictwo, d) zastosowanie miedzi i jej stopów, e) problematyka miedzi w Polsce Ludowej. Dalszy rozwój takiego kierunku muzealniczo-badawczego wymuszał zresztą uchwalony w 1966 r. nowy statut, a wraz z nim przyjęty profil placówki (zmiana nazwy na Muzeum Miedzi w Legnicy), w którym tzw. problematyka miedzi została wysunięta na pierwszy plan, przy jednoczesnej rezygnacji z zagadnienia węgla brunatnego.
    Chociaż Dział Miedzi formalnie istniał (w dokumentacji z tamtego czasu określano go też mianem Działu Techniki lub Działem Techniki Miedzi), to z powodu problemów kadrowo-organizacyjnych przez kilka następnych lat znajdował się w fazie organizacji. Jednocześnie w żaden sposób nie stało to na przeszkodzie w przygotowywaniu kolejnych wystaw o tej tematyce, jak np. „Miedź w dawnych wiekach” (1966 r.), czy „Hutnictwo i przetwórstwo miedzi w Polsce Ludowej” (1966–1968 r.). W latach 1969–1970 do pracy w nim został skierowany Zenon Skowroński, jednak do realizacji tego zadania nigdy de facto nie przystąpił. Natomiast w 1971 r. Krystyna Sokołowska, asystentka w Dziale Archeologicznym, objęła równolegle stanowisko p.o. kierownika Działu Historii Miedzi, który (...) gromadzi wszelkiego rodzaju dobra kulturalne z dziedziny geologii, górnictwa i hutnictwa tego metalu oraz dokumentację społeczną życia zawodów górniczego i hutniczego miedzi ze szczególnym uwzględnieniem historii Legnicko-Głogowskiego Okręgu Miedziowego. Niestety natłok obowiązków związany z pracą w kilku działach jednocześnie nie pozwolił jej rozwinąć intensywniejszej działalności w tym kierunku, a prace nad wystawą stałą nigdy nie wyszły poza fazę planowania i opracowania scenariusza (jeden z roboczych tytułów: „Górnictwo i hutnictwo Zagłębia Miedziowego”). Warto jednak odnotować, że pod koniec 1973 r. do księgi inwentarzowej działu zostaje wpisanych 35 pierwszych obiektów, co dało początek gromadzonej w nim kolekcji. 
    Dział Historii Górnictwa i Hutnictwa Miedzi został oficjalnie powołany do życia w lipcu 1975 r., kiedy wraz z zarządzeniem o utworzeniu Okręgowego Muzeum Miedzi w Legnicy zaprezentowany został statut nowej instytucji. Jako pierwszy wymieniony został w nim Dział Historii Górnictwa i Hutnictwa Miedzi, który (...) gromadzi materiały z dziedziny geologii, historii górnictwa i hutnictwa miedzi w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem Legnicko-Głogowskiego Okręgu Miedziowego, modele maszyn i urządzeń stosowanych w przemyśle miedziowym, narzędzia pracy a także dokumenty życia i pracy górników i hutników Miedziowego Zagłębia. Realną działalność w tym zakresie należy jednak mierzyć dopiero od mniej więcej 1978 r., kiedy zostało ostatecznie obsadzone stanowisko kierownika, którym został Andrzej Niedzielenko (wcześniej przez kilka miesięcy funkcję tę piastował Waldemar Bieniek) i przystąpiono do prac nad pierwszą wystawą stałą pt. „Miedź wczoraj, dziś i jutro”, którą otwarto w lutym 1979 r.
W 1985 r. kierowniczką działu została Joanna Grzelak, która pełniła tę funkcję do 1993 r. Po niej na tym stanowisku pracowali: Ireneusz Wojewódzki (1998–2001), Paweł Stejka (2001–2003) i Marcin Makuch (2003–2018). Od 2018 r. kieruje nim dr Marek Żak. 
    W kolejnych latach po ostatecznym ukształtowaniu się działu jego działalność koncentrowała się na wyznaczonych kierunkach badań, czego owocem są liczne wystawy poruszające tą problematykę. Były to głównie wystawy o tematyce:
    • geologicznej, jak np. „Jak powstawała miedź” (1981 r.), „Minerały miedzi” (1990 r.), „W zielonym świecie malachitu” (1993 r.), „W kraju Inków — wystawa fotograficzna” (1999 r.), „Chilijska Miedź. Skarb ukryty w Andach” (2011–2012 r.);
    • historycznej, jak np.: „XX lat KGHM” (1981 r.), , „Handel i miedź. Dawniej i dziś” (1992 r.)., „Cuprifodina in Montibus. Miedzianka — 700 lat górniczego miasta” (2011–2012 r.), „Legnica w kolorze miedzi. 60-lat Huty Miedzi Legnica” (2013 r.), „Siedem dekad Huty Miedzi „Legnica” (2023);
    • górniczej, jak np. „Od przodka do nadszybia. Historia transportu urobku w górnictwie” (2005–2006 r.), „Z lampą górniczą przez wieki. Dzieje oświetlenia w górnictwie” (2007–2008 r.).
Niekiedy zainteresowania pracowników działu kierowały się w stronę nowych zagadnień, jak chociażby górnictwo złota („Dawne górnictwo złota”, 1979–1980 r.), czy minerały („Minerały Dolnego Śląska”, 2009 r.).

Obecnie kolekcja działu liczy blisko pięćset pozycji inwentarzowych.
    Największą część zbiorów stanowią obiekty geologiczne, a mianowicie kolekcja minerałów. Są to głównie okazy minerałów miedzi, chociaż obecne są w niej również minerały Dolnego Śląska. Zainteresowanie tego rodzaju eksponatami narodziło się na początku lat 80., kiedy rozpoczęto pracę nad przygotowaniem wystawy geologicznej pt. „Jak powstawała miedź” (1981 r.). Najintensywniejszy rozwój tego kierunku działalności i budowania kolekcji nastąpił zaś na przełomie lat 80. i 90., kiedy działem kierowała geolożka. Dzisiaj w skład tego zbioru wchodzą obiekty pochodzące z sześciu kontynentów, a jednym z ciekawszych nabytków są minerały pochodzące z chilijskich kopalni firmy Codelco, największego producenta miedzi na świecie. W zasobie działu znajdują się też okazy mineralogiczne z odciskami fauny.
    Ważnym elementem zbiorów są dawne oraz obecne narzędzia pracy górników i hutników (kilofy, młoty, wiertarki, lampy, stroje robocze). Wśród nich są też obiekty wielkogabarytowe, jak wozy górnicze, czy kubeł wyciągowy. Stworzony został również zbiór starych sztandarów górniczych, pochodzących z zamykanych zakładów („Lena”, „Konrad”), a także organizacji związkowych i komitetów partyjnych związanych z przedsiębiorstwami Zagłębia Miedziowego. Dział posiada też kolekcję górniczego stroju galowego, odznaczeń oraz od wielu lat zbiera kufle z górniczych i hutniczych karczm piwnych, a także inne pamiątki pochodzące z imprez branżowych (np. śpiewniki). 
    W kręgu zainteresowania znajdują się również grafiki, plany/mapy, karty pocztowe wspomnienia i fotografie związane z wydobyciem i przetwórstwem miedzi na całym świecie oraz tzw. dokumenty życia społecznego dotyczące środowiska górniczo-hutniczego.

dr Marek Żak